Bu ayki konuğumuz Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA) Genel Sekreteri Halil İbrahim Güray.
 
1. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı'nın faaliyetleri nelerdir?
 
Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı olarak, misyonumuz gereğince kalkınma ile ilgili her alanda faaliyetler yürütmekteyiz. Yani Bitlis, Hakkâri, Muş ve Van illerimizden oluşan TRB2 Bölgemizde rekabet gücünü artırmaya yönelik araştırmalar yapmak, bölgenin yatırım ortamına ilişkin envanter çalışmaları yürütmek, yerel aktörlerin katılımı ile bölgesel ve sektörel tabanlı plan ve programlar hazırlamak, yerel, ulusal ve uluslararası kurumlarla işbirliği ve kapasite geliştirmeye yönelik çalışmalar yapmak, bölgemizin turizm değerlerini ulusal ve uluslararası platformlarda tanıtmak, kalkınma odaklı faaliyet gösteren dış paydaşlarla işbirlikleri geliştirmek, ulusal ve uluslararası fon kaynaklarından bölgenin azami düzeyde faydalanmasını sağlamak, beşeri sermayenin gelişmesine katkı sunmak, yatırımcılara bilgi sağlamak ve onları yönlendirmek, iş ve yatırım ortamını tanıtmak ve bölgeye yatırımcı çekmek şeklinde sayabiliriz.
 
Kalkınmayı bütün yönleriyle sağlayabilmek adına, faaliyetlerinizin de bu şekilde çok yönlü olması gerekmektedir. Bundan dolayı biz kalkınma ajanslarının faaliyetlerinde diğer kurumlara nispetle böyle bir çeşitlilik ve çok yönlülük bulunmaktadır.
 
2. 2018'de gerçekleştireceğiniz hedef ve planlarınızdan bahseder misiniz?
 
Bizim hedefimiz bölgenin potansiyelini tam anlamıyla kullanabilmesini sağlamak. Tabii bu potansiyelin ortaya çıkarılması için Kalkınma Ajansı olarak bu potansiyellerin ortaya çıkmamasının sebeplerini doğru tespit ederek, uygun çözümler üretmemiz gerekmekte. Fakat hem bütçemizi hem de beşeri kaynaklarımızı etkin kullanabilmek adına, 2018 yılı çalışma programımızı hazırlarken her alandan ilgili arkadaşlar toplanıp en etkin faaliyetleri belirlemeye çalıştık.
 
Bölge olarak iki temel sorunumuz var aslında. Birincisi genç nüfusumuz aldığı eğitim seviyesi, kalitesi. Burada da önceliğimiz özellikle liseden sonra üniversiteye farklı sebeplerden dolayı yerleşemeyen genç kardeşlerimizi mesleki eğitim ile iş hayatına kazandırmak ve onların istihdamını kolaylaştırmak. Hem de kalifiye eleman bulmakta zorlanan özel sektöre destek olmak. Bu noktada örneğin DAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığımız ile birlikte buraya bir Tekstil Eğitim Merkezi kurmak gibi bir projemiz var. Tekstilkent’te şuanda 1.600 kişi olan istihdamın çok kısa bir sürede 3.000 dolaylarına çıkmasını bekliyoruz. Fakat bu oluşacak olan yeni istihdamın ve sonrasındaki ihtiyaç sirkülasyonun sağlıklı olması açısından bu eğitim merkezini hayata geçirerek yatırımcılarımız aranan eleman sıkıntısını da giderecektir.
 
İkinci öncelikli sorunumuz sanayi bölgelerindeki altyapı problemleri. Van OSB örneğin 3 etap ile hizmet vermekte, henüz faaliyete geçirilemeyen 2 etabı bulunmakta. OSB’de faaliyet gösteren firma sayısının iki katı kadar firma yer tahsisi talebinde bulunmuş. Aynı şekilde Teksitlkent’te tüm fabrikaların tahsisi yapılmış durumda. Yeni taleplere olumlu dönüş yapılamamakta. Küçük sanayi sitelerimizde de sıkıntılar bulunmakta. Bu problemi Bakanlığımıza ilettiğimizde Sayın Bakanımız hemen harekete geçmemiz adına talimat verdiler ve biz bu eksiklikleri gidermek adına sanayi bölgeleri için bir mali destek programı ilanına çıktık. En kısa sürede bu çalışmanın da meyvelerini alacağız inşallah.
 
Tabii bunlar bir taraftan da bölgeye olan teveccühü göstermektedir. 6. bölge teşvikleri, cazibe merkezi programı gibi hükümet politikalarının da etkisiyle çok iyi bir ivme yakaladık. Bahsettiğim gibi tekstil alanında Tekstilkent bölgemizde tahsis edebileceğimiz boş bina yok. Önceden ücretsiz bina tahsisi yapıyorken şuanda yatırımcılar o bölge içerisinden bizlere boş yer tahsisi yapın bizler kendi binalarımızı kurup buralarda üretime başlayalım diye teklifte bulunuyorlar.
 
Tekstilkent’te kurulum aşamasında olan firmalarımızın da üretime başlamasıyla şuanda 1.600 kişi olan istihdam rakamının 2.500-3000’lere çıkmasını bekliyoruz. Ve Tekstilkent Projesi hayata geçirildikten sonra sadece Van’da tekstil alanında yirmiden fazla yatırım yapıldı. İkinci etap çalışmalarını hızlandırdık ve bölge dışındaki ciddi yatırımcıları da buraya davet ediyoruz. En azından bir gelip bölgemizi görsünler diyoruz.

 

Bir de Van’da Cazibe Merkezleri Destekleme programı kapsamında kurduğumuz kayak merkezi, Hakkari’de yine Ajans olarak desteklediğimiz kayak merkezi projesi ile bölgede kış turizminin de canlanmasını sağlamaktayız.

Yaz dönemlerinde özellikle Van’daki otellerimizin tamamına yakını %100’e yakın bir doluluk oranı ile çalışmakta. Bu noktada da turizm yatırımcılarına çok büyük ihtiyacımız olduğunu ve hem onların çokça kazanacağı, hem bölgemizin kazanacağı bu yatırımları yapmaları için bölgemize davet ediyorum. Ayrıca bu yoğunluğu diğer illerimize de yaymak gayretindeyiz.

Bunlarla birlikte orta vadeli çalışma programımızda beşeri sermayenin geliştirilmesi, tekstil ve hazır giyim sektörünün geliştirilmesi, tarımsal üretimdeki rekabet gücünün artırılması ve TRB2 Bölgesi turizm gelirlerinin artırılması şeklinde 4 adet stratejik tercih belirledik.

Beşeri sermayenin geliştirilmesi stratejisi kapsamında yapacağımız araştırma ve analizler bulunmakla birlikte “Çocukların ve Gençlerin Kalkınmaya Entegrasyonu” adı altında bir mali destek programına çıktık. Bu kapsamda başvuruları aldık ve bağımsız değerlendiriciler tarafından başarılı bulunan projelere mali destek sağlayacağız.

Tekstil ve hazır giyim sektörünün geliştirilmesi stratejisi kapsamında TRB2 Bölgesi’nin potansiyeli göz önünde bulundurularak tekstil ve hazır giyim sektörünün geliştirilmesi, ihracata yönelik faaliyetlerin desteklenmesi amacıyla özellikle Van, Bitlis ve Muş illerinde tekstil ve hazır giyime yönelik yatırımların desteklenmesine devam edeceğiz. Bu çerçevede ortaya koyacağımız analiz raporları dışında az önce de ifade ettiğim gibi “Van Tekstilkent 2. Etap Alanının Yatırımlara Hazır Hale Getirilmesi” projesini hayata geçireceğiz. Ayrıca tekstil üreticilerinin kapasitelerini geliştirmeye yönelik eğitimler ve işbirliği faaliyetlerini destekleyeceğiz.

Tarımsal üretimdeki rekabet gücünün artırılması stratejisi kapsamında “Havza Bazlı Tarımsal Üretim Sonuç Odaklı Programı”nı uygulayacağız. Bu program ile TRB2 Bölgesi’nde havza bazlı tarım uygulamalarıyla tarımsal üretimde katma değeri artırmayı ve bu sektörde beşeri sermayeyi geliştirilmeyi hedefliyoruz. Bu kapsamda mali destek programı düşündüğümüz gibi bununla birlikte hali hazırda tarımsal makine üreticilerinin kapasite ve verimliliğinin artırılması amacıyla Muş ilinde  “Lazer Kesim Ortak Makinesi Ortak Kullanım Atölyesi Güdümlü Projesi” yürütmekteyiz.

TRB2 Bölgesi turizm gelirlerinin artırılması stratejisi kapsamında bölgemizin zengin kültürel ve tarihi varlığın, yerel kültürün ve doğal güzelliklerin sektöre kazandırılması yoluyla turizm sektöründe arz çeşitliliğini sağlamak ve sektörden elde edilen geliri artırmak için belgesel film çekimleri gerçekleştirmeyi planlıyoruz. Bu amacımıza hizmet edecek biri Van’da diğeri ise Hakkâri’de olmak üzere iki adet güdümlü projeyi hayata geçiriyoruz.

Özellikle Hakkâri’de yöresel ürünlere yönelik coğrafi işaret çalışmaları yürüttük, bunların devam etmesini sağlayacağız. Yine Bitlis ilimizde başta Adilcevaz cevizi, Bitlis tulum peyniri ve Hizan balının tescillenmesi adına çalışmalar yapacağız.

Bitlis’te, Bitlis Eren Üniversitemiz ile ortak yürüttüğümüz bir proje kapsamında Bitlis’in maden yataklarının uydu destekli jeokimyasal yöntemlerle belirleyeceğiz. Bunun neticesinde Bitlis’teki altın, gümüş, bakır, demir gibi madenlerin sahaları detaylı bir şekilde tespit edilecek. İlin maden haritasını ortaya çıkarmış olacağız.

Bitlis ili tarihi ve turistik değerleriyle önemli bir potansiyeli barındırmaktadır. Kent adeta bir açık hava müzesi gibidir. Sadece kent merkezinde 400’e yakın tescilli yapı mevcuttur.  Nemrut Krater Gölü, Süphan Dağı ve sayısız doğal güzellikleri barındırmaktadır. Ancak bu yönü yeteri kadar tanıtılamamıştır. 2018 yılında Bitlis’in tanıtımıyla ilgili önemli bir projeyi hayata geçirmeyi hedefliyoruz. Yine bu kapsamda Bitlis şehir merkezinin kentsel dönüşümü, tarihi yapıların restorasyonu ve turizme kavuşturulması adına projelendirme çalışmalarımız olacak. Kentin dönüşümü konusunda kaynak oluşturmaya çalışacağız. Bitlis Ahlat ile ilgili Cumhurbaşkanlığımız himayelerinde olan, sonuçları itibariyle çok güzel olacak önemli çalışmalarımız var.

Ayrıca Van Valiliğimiz bünyesinde Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığımıza yaptığımız Van Güneş Enerjisi İhtisas Endüstri Bölgesi Projesi başvurusunun değerlendirilmesinin tamamlanması ve uygunluk görüşü alınmasının akabinde bu alanda planladığımız çalışmalarımız bulunmakta. Böylece hem ilimizin enerji ihtiyacının bir kısmını burada bu potansiyeli kullanarak sağlamış olacağız, hem de ilimizin enerji ithalatını ve dolayısıyla dışarıya olan enerji bağımlılığını nispeten de olsa azaltmayı amaçlıyoruz. Söz konusu proje 40 bin dönüme sahip, genişleme alanları ile 77 bin dönüme çıkılabilecek. Bu alanda 1500 MW kurulu güce sahip lisanslı ve lisansız GES projesi kurulabilecek. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığımızdan yetkililer 2018 Mart ayında yer seçimi için belirlenen sahayı ziyaret ettiler ve 2018 yılında bu projenin onay sürecinin tamamlanmasını bekliyoruz.

Bunlarla birlikte bölgemizin güvenlik sorunlarına ilişkin haberlerin ulusal medyada sunuluş biçiminin bölge imajına ve ekonomisine yansıyan olumsuz etkisini azaltmak için faaliyetler yürütüyoruz, yürüteceğiz.

 
3. Bölgenizdeki projelerin mali destek için alabilecekleri alt ve üst sınırları paylaşır mısınız?

Projelerin mali destek için alabilecekleri destek limitleri her program özelinde değişmekle beraber 2018 yılı mali destek programlarından “Çocuk ve Gençlerin Kalkınmaya Entegrasyonu Mali Destek Programı”nın asgari destek tutarı 200.000 TL, azami destek tutarı ise 1.500.000 TL olarak belirledik.

Yatırım Altyapısının Güçlendirilmesine Yönelik Küçük Ölçekli Altyapı Mali Destek Programı’nın ise  asgari destek tutarı 500.000 TL, talep edilebilecek azami destek tutarı ise 3.750.000 TL.

4. Girişimcilere ne gibi destekler sunuyorsunuz?

Yatırım Destek Ofislerimiz vasıtasıyla yatırımcılarımıza ve girişimcilerimize; izin ve ruhsat işlemlerinde tek elden takip, yeni teşvik uygulamaları, ajans destekleri, ulusal ve uluslararası fonlar, diğer devlet destekleri hakkında ücretsiz bilgilendirme ve danışmanlık sunmaktayız. Bu kapsamda bugüne kadar sadece Van Yatırım Destek Ofisimiz aracılığı ile üç bini aşkın girişimciye, yatırımcıya bu şekilde danışmanlık hizmeti sağladık.

Ayrıca KOSGEB İl Müdürlüklerimiz ile işbirliği halinde olarak KOSGEB Uygulamalı Girişimcilik Eğitimlerine verilmesine katkı sağlamaktayız. Kadın, genç ve engelli girişimci adayları öncelikli olmak üzere girişimcilik kültürünün yaygınlaştırılması kapsamında sadece 2017 yılı içerisinde bölgemizde 5000’den fazla kişinin bu eğitimlerden faydalanmasını sağladık. Şemdinli, Derecik, Yüksekova, Çukurca ve Hakkâri Merkezde toplam 54 sınıf eğitim kursu açılmış, 1.620 vatandaşımız bu kapsamda eğitim almış ve sertifikalarına kavuşmuşlardır.

5. Size ulaşan projeleri ne şekilde değerlendiriyorsunuz?

Proje başvuru sahipleri Ajans resmi web sitesinde yayınlanmış olan program ilanlarını takip ederler ve KAYS (Kalkınma Ajansları Yönetim Sistemi) üzerinden proje başvuru sahibi olarak oluşturdukları profilleri ile sistemde projelerini tanımlayarak, ilgili alanları doldurur ve destekleyici belgelerini yüklerler. Ardından program için tanımlanmış son tarihe kadar başvurusu tamamlamış olan projeler, öncelikle ön incelemeden geçirilirler. Bu aşamada projenin tanımı ve detayları için gereken belgelerin tam olup olmadığına dair şekli bir inceleme yapılır ve ihtiyaç varsa eksik belge bildiriminde bulunulur.

İkinci değerlendirme aşaması, projenin iç tutarlılığının, sürdürülebilirliğinin ve oluşturacağı etkinin ölçümüne dayanmakta olup programın türüne göre bağımsız dış değerlendiriciler ya da Ajans uzmanlarınca teknik ve mali açıdan değerlendirilir.

Proje teklif çağrılarına sunulan projeler bağımsız değerlendiricilerce, fizibilite desteği ve teknik destek programlarına sunulan talepler ise Ajans uzmanlarınca değerlendirilmektedir. Ve en nihayetinde başarılı bulunan proje sahipleri ile sözleşme imzalanır.

6. Bölgenizde devam eden projeler hakkında bilgi verir misiniz?

2017 yılı Güdümlü Proje Desteği kapsamında 4 adet projeyi imza altına aldık ve çalışmalara başladık.

Bunlardan ilki olan Hakkâri Kış Sporları Kapasite Geliştirme Projesi ile Hakkâri Merkez İlçeye 12 km mesafede bulunan Mergabüt Kayak Merkezinin kış sporları kapsamında öncelikle çocuk ve genç nüfus olmak üzere yerel halk, sporcular ve yerli turistlerin erişilebilirliğini sağlamak üzere kapasitesinin artırılması hedeflemekteyiz.

İkinci güdümlü projemiz daha önce de değindiğim “Muş Lazer Kesim Makinesi Ortak Kullanım Atölyesi Projesi”. Bu proje ile bölgede kümelenme anlamında örnek olabilecek bir yapıya ve üretim gücüne sahip Muş Merkez, Malazgirt ve Bulanık İlçeleri Tarım Aletleri ve Makineleri Sanayi Sitesindeki üreticilerin rekabet gücünü arttırarak ürün değer zincirine entegre olmalarını sağlamak amacıyla lazer makinesi kurulması ve teknik anlamda danışmalık faaliyetlerinin gerçekleştirilmesini hedeflemekteyiz.

Bir diğer güdümlü projemiz olan Van Kent Müzesi Projesi kapsamında ise Eski Endüstri Meslek Lisesi Binasının müze olarak tamiri, tanzimini ve tefrişini planlanmaktayız.

“Van Tekstilkent 2. Etap Alanın Yatırımlara Hazır Hale Getirilmesi Projesi” kapsamında ise Tekstilkent 2. etap alanının altyapısı hazır şekilde yatırımcılara tahsis edilmesi ve tekstil imalatçılarının tek alan üzerinde faaliyet göstermesi ile firmaların kendi fabrikalarını inşa etmesini sağlayacağız. Yıl içerisinde başlayacağımız bu etabı 2019 yılında projeyi tamamlamayı hedefliyoruz. Sadece 2.Etap alanın faaliyete geçmesi ile 6000 kişilik doğrudan istihdam oluşmasını öngörüyoruz. Orta vadede Tekstilkent 1.Etap ve 2.Etap’ta yer alan/alacak işletmelerin tam kapasiteyle üretime geçmesiyle toplamda 10 bin kişilik doğrudan istihdam hedefliyoruz.

Güdümlü projeler dışında, daha önce de değindiğim iki mali destek programımız bulunmaktadır. Bunlardan ilki “Çocuk Ve Gençlerin Kalkınmaya Entegrasyonu Mali Destek Programı” kapsamında 6.000.000 TL bütçeyi Van ilinin Edremit, İpekyolu ve Tuşba ilçeleri ile Hakkari ili Yüksekova ilçesindeki çocuk ve gençlerin eğitim, sağlık, bilim, kültür, sanat, spor, girişimcilik gibi alanlarda farkındalıklarını artırarak kalkınmaya entegrasyonunu sağlamak amacıyla geliştirilecek projelerde kullanmayı amaçlıyoruz.

Diğer program olan “Yatırım Altyapısının Güçlendirilmesine Yönelik Küçük Ölçekli Altyapı Mali Destek Programı” kapsamında ise TRB2 bölgesinde mevcut Organize Sanayi Bölgelerinin temel altyapı (elektrik, su, kanalizasyon, doğalgaz, arıtma tesisi, yol vb.) eksikliklerinin giderilmesi, imalat sektörlerinin faaliyet gösterdiği bu ortak alanların teknik, fiziki, sosyal ve idari altyapılarının geliştirilerek yeni yatırımlar yapılmasının sağlanması ve Bölge’nin rekabet gücünün artırılmasına yönelik projelere kaynak sağlayacağız.

2017 Yılı Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı kapsamında Tuşba Belediyemiz tarafından başvurusu yapılan ve Bakanlığımız tarafından uygun görülen “İskele Sahil Rekreasyon 2. Etap Projesi” de imza altına alınarak çalışmalara başlandı. Bittiğinde ise Van Gölü sahilinde mavinin ve yeşilin buluştuğu güzel bir alan ortaya çıkacak.

Bunların dışında önceki yıllardan devam eden veya bitme aşamasına gelmiş olan projelerimiz de bulunmakta.